በኢትዮጵያዊያን ባህል ስም መጠሪያ ብቻ አይደለም፤ ስም መንፈሳዊ መኖሪያ፣ የትንቢት አዋጅ እና የሕይወት ምስክርነት ነው። አንዳንድ ስሞች ደግሞ ከቋንቋ ፍችነት ባለፈ፣ በሰው “አይሆንም” እና በአምላክ “ይሁን” መካከል የተደረገን ትልቅ ጦርነትና ድል የሚዘክሩ ናቸው። ከእነዚህም መካከል አንዱና ዋነኛው “እሱባለው” ነው፤ ይህ ስም የሰው ልጅ ምክር ደካማነት በአምላክ ሉዓላዊ ፈቃድ የተሸነፈበት ታላቅ መታሰቢያ ነው።
በአማርኛ ሰዋስው ውስጥ ስሙ በጣም ቀላል ይመስላል፦ “እሱ” (ፈጣሪ) እና “ባለው” (እንዳለው/እንደፈቀደው)። ነገር ግን በኢትዮጵያዊያን መንፈሳዊና ባህላዊ አውድ ውስጥ “እሱ” የሚለው ቃል ምድራዊን አካል ሳይሆን፣ ያለ እርሱ ፈቃድ አንዲት ቅጠል ከዛፍ ላይ የማትወድቀውን የፍጥረት ሁሉ ባለቤት ያመለክታል።
ለአንድ ልጅ “እሱባለው” ብሎ ስም ማውጣት፣ በምድራዊ ዓለም ገደቦች ላይ በይፋ የመቃወሚያ ድምጽ ማሰማት ነው። ይህም ከሰው ምክር በላይ የሆነ የበላይ ስልጣን እንዳለ ማረጋገጫ ነው። በጥንታዊውና በቅዳሴ ቋንቋችን በግእዝ ይህ ጽንሰ-ሃሳብ እንዲህ ባለው እውነት ላይ የተመሰረተ ነው፦
“ኢይከውን ወኢምንትኒ ዘእንበለ ፈቃደ እግዚአብሔር።”
(“ያለ እግዚአብሔር ፈቃድ የሚሆን ምንም ነገር የለም።”)
ይህ የስሙ መሰረት ነው። ዓለም የራሷን አስተያየት ብታስተጋባ፣ ሁኔታዎች ሁሉ ለውድቀትና ለተስፋ መቁረጥ ሴራ ቢሸርቡም፣ “እሱባለው” የሚለው ስም ግን የመጨረሻው ማኅተም በአምላክ እጅ ብቻ መሆኑን እያወጀ ጸንቶ ይቆማል።
የዚህ ስም ታሪክ በአብዛኛው የሚጀመረው ከተደላደለ ሕይወት አይደለም። ይልቁንም እርግጠኛ ባልሆኑ ሁኔታዎች እሳት ውስጥ ተፈትኖ የወጣ ነው። እናቶች በቤተሰብ ግጭት፣ በማህበራዊ ጫና ወይም በሕክምና ስጋት መሀል ሆነው ተስፋቸውን ከምድር ይልቅ በሰማይ ላይ ለማንከር ሲመርጡ የሚወጣ ስም ነው።
የሰው ድምፅ “አይሆንም” ሲል፣ ወይም የፍርሃት ጥላ ሲያጠላ፣ አማኝ ልብ ግን እንዲህ ሲል ይመልሳል፦ “እሱ እንዳለው ይሁን።” ይህ ዝም ብሎ መቀበል ሳይሆን፣ እጅግ ጥልቅ የሆነ የእምነት እርምጃ ነው።
ይህ ስሜት በሰቆቃው ኤርምያስ 3፥37 ላይ ባለው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ቃል ውስጥ በግእዝ እንዲህ ተገልጾ ይገኛል፦
“መኑ ውእቱ ዘይቤ ወይከውን ዘእንበለ ዘአዘዘ እግዚአብሔር?”
(“ጌታ ሳያዝዝ የተናገረ ማን ነው? የሚሆንስ ማነው?”)
ይህ ጥቅስ ወደ ስምነት ሲቀየር የዕለት ተዕለት ጸሎት ይሆናል። “እሱባለው” ተብሎ በተጠራ ቁጥር፣ የሰው ክፋትና ምድራዊ እንቅፋቶች በአምላክ ፈቃድ ስር መሆናቸውን ያስታውሰናል። ሰው “ጥፋትን” ቢያቅድም፣ አምላክ ግን “ሕይወትን” ካዘዘ ሕይወት ይሆናል።
የኢትዮጵያ ሊቃውንትና አባቶች የ”እሱባለው” ፍልስፍናን በምሳሌያዊ አነጋገሮቻቸው ለዘመናት ጠብቀው አቆይተዋል። እንዲህም ይላሉ፦
“ሰው ያስባል፤ እግዚአብሔር ይፈጽማል።”
ይህ ምሳሌያዊ አነጋገር በስሙ ውስጥ ያለውን ተፈጥሯዊ ትህትና ያብራራል። “እሱባለው” ተብሎ መጠራት ማለት የመጨረሻው ውጤት ሸክም በራስ ትከሻ ላይ ሳይሆን፣ መጨረሻውን ገና ከመጀመሪያው በሚያውቀው አምላክ እጅ መሆኑን አውቆ በሰላም መኖር ማለት ነው።
ሌላም የሚገርም አማርኛ አባባል አለ፦
“ላም ባልዋለበት ኩበት ለቀማ።”
ይህ አባባል ሰብዓዊ አእምሮ ተስፋ በቆረጠበት ቦታ ላይ አምላክ ድንቅ ነገር የመስራት ችሎታ እንዳለው ይገልጻል። “እሱባለው” የዚህ ድንቅ ስራ ህያው ምስክር ነው። ይህም ዓለም ካስቀመጠችው “ምክንያታዊ” ግምት ውጭ እግዚአብሔር ስለፈቀደ ብቻ የቆመና የጸና ሕይወትን ይወክላል።
የዚህ ስም ተጽዕኖ ዓለም አቀፋዊ ነው። ከብዙ ዓመታት በፊት አንድ ወጣት ተማሪ በድረ-ገጽ ላይ ስሙን ሲያስተረጉም “ያለ እግዚአብሔር ምንም አይሆንም” ወይም “ሁሉም ነገር የሚሆነው ሁሉን በሚችል አምላክ እርዳታ ብቻ ነው” ብሎ ጽፎ ነበር። ያኔ እነዚህ ቀላል ትርጉሞች ቢመስሉም፣ በተግባር ግን በአምላክ ጥላ ስር ለሚመራ ሕይወት እንደ ንድፍ (Blueprint) ነበሩ።
“እሱባለው” የሚለው ስም በቴክኖሎጂ፣ በሳይንስም ሆነ በጥበብ የምናስመዘግባቸው ታላላቅ ስኬቶች የራሳችን የብልሃት ውጤቶች ብቻ ሳይሆኑ፣ የሰማያዊው ስክሪፕት መገለጫዎች መሆናቸውን ይጠቁማል። እኛ ተዋንያን ነን፤ “እሱ” ግን ደራሲው ነው።
“እሱባለው” ከስም በላይ ነው፤ እርሱ የጽናት ቃል ኪዳን ነው። ዓለም “አይሆንም” ብላ በከበበችው ሕይወት ላይ የተቀዳጀ የድል አክሊል ነው። የሰው ፍርድ ጩኸት ቢበረታም፣ የአምላክ ፈቃድ ዝምታ ግን ኃያል መሆኑን ያስታውሰናል።
ይህንን ስም ለምትሸከሙና ሕይወታችሁ በዚህ መርህ ለሚመራ ሁሉ፦ መኖራችሁ በራሱ ሕያው ምስክር መሆኑን አስታውሱ። ታሪካችሁ ዓለም ይቆማል ብላ በገመተችበት ቦታ አላበቃም፤ ይልቁንም ፈጣሪ በፈቀደበት ቦታ ተጀመረ እንጂ።
እሱባለው! ምክንያቱም እርሱ ሲናገር ጥላዎች ይሸሻሉ፤ እርሱ ሲያዝዝም ዓለም ሁሉ መታዘዝ አለበትና።